Zincir Hikâye İncelemesi

Zincir adlı öykü, Refik Halit Karay’ın “Gurbet Hikâyeleri” adlı kitabında yer almaktadır. Öyküde anlatıcı, Juju adlı buldok cinsi bir köpek ve onun sahibi Senegalli bir nefer vardır.

Öykü anlatıcının pencereden sokağı seyretmesiyle başlar. Anlatıcı çeşitli düşünceler içinde pencereden sokağı izler. Dışarıda Senegalli bir nefer, buldok cinsi bir köpeği gezdirmektedir. Köpek çok güçlü ve saldırgandır. Öyle ki nefer onu zor zapt etmektedir.

“Onun içindir ki, penceremden sokağa kendimize bakmayı, göğe dalıp kalmayı yeğlerim. Bu ilkel teleskopun önüne geçip insanlarla hayvanları inceleme, en hoşlandığım eğlencelerin başında gelir.

Karşımdaki komşum, yabancı subayın buldok cinsi bir köpeği vardı. İri kafalı, koca enseli, iki dişi daima meydanda, yanakları kof ve sarkık, burnu çökük, ters bir köpek…”

Bir gün köpek, zincirinden kurtularak kaçar. İki gün sonra geri döner. Ancak anlatıcı, köpeğin geri döndükten sonra çok farklı olduğunu görür. Köpeğin eski hırçınlığından eser kalmamıştır.

“İki gün sonra Juju’yu çok durgun gördüm. Demek ki dönmüş veya bulunmuştu ve kuşkusuz ki daha azılı yerli köpeklere rastlamış, el sillesini tatmış, yersiz, yurtsuz kalmış, hanyayı Konya’yı öğrenmiş, açlığı denemiş, Senegalli bekçisini Penyuvarlı gözcüsünü arkasında bulamayınca bütün azgınlığını, kaba sığmayan öfkesini bırakmış, sünepeleşmişti.”

Mahalle çocukları eskiden yanına yaklaşamadıkları köpekle alay etmeye başlar. Köpek öyle bir duruma gelmiştir ki artık sahibi onu zincirsiz dolaştırılmaya başlar. Juju, zincirini arar hale gelmiştir.

“ – Susu! Susu! Diye alay ediyorlardı. Aldırmıyordu bile… Çünkü bütün gösterişini, kahramanlığını o kopmayacak sandığı zincire borçlu idi. İnanıyorum ki Juju’nun tasalı gözlerinden ara sıra, uzak, şanlı bir hatıra gibi bu zincir geçiyor, köpek, zincirini arıyordu…”

Hikâye gurbette geçmektedir. Geçmiş zamanda birkaç günü kapsamaktadır.

Öykünün teması; özgürlüğün bedelidir. Her şeyin bir bedeli olduğu gibi özgürlüğün de bir bedeli vardır. Bu da karşılaşılan çeşitli zorluklardır. Bu zorluklara göğüs germek için de güçlü olmak gerekir. Yeterince güçlü olmayanlar esir yaşamayı kabullenmek zorundadır.

Hikâye kahraman anlatıcı bakış açısından anlatılmıştır. Anlatıcı zaman zaman hikâyenin içinde yer alır ve çeşitli yorumlarda bulunur. Öyküde kahraman anlatıcının kendi dil ve üslubunu kullanması, anlatımın daha içten, samimi ve inandırıcı olmasını sağlamıştır. Anlatıcı olayları kendi bakış açısına göre yorumlamış, duygu ve düşüncelerini anlatmıştır.

Öyküde konuşma diline yakın sade, akıcı, sürükleyici, yalın bir anlatım vardır. Yazarın olayları anlatış tarzından güçlü bir gözlemci olduğu anlaşılır.

Öyküde özgürlüğün yanında, yalnızlık, memleket özlemi gibi evrensel değerlerin de işlendiğini görüyoruz. Öykünün olay akışı bu değerler etrafında kurgulanmıştır.

İlk olarak 1940 yılında yayınlanan “Gurbet Hikâyeleri”, yazarın “Memleket Hikâyeleri” kitabının devamı gibidir. Yazar bu hikâyelerinde memleket hasretini somutlaştırmıştır. Gurbette yaşarken yabancılaşma ve yalnızlık duygusu, ana dili kullanma hasreti, bu hikâyelerin temel konularıdır. Yazar, hikâyelerini Maupassant tarzı da denilen “klasik olay hikâyesi” tarzında anlatmıştır.

Yazar Hakkında - Refik Halit Karay

Hayatı

Refik Halit Karay, 15 Mart 1888’de dünyaya geldi. Veznedar Mehmet Halit Bey’in oğludur. İlköğrenimini Veznecilerde Şemsü’l Maarif ve Göztepe’de Taş Mektep’te yaptı, bunun yanında özel dersler aldı. Rüştiye’den sonra Mekteb-i Sultani’ye (Galatasaray Lisesi) kayıt yaptırarak idadi kısmından mezun olmak istedi fakat okul idaresiyle yaşadığı bir sorun nedeniyle okuldan ayrılmak zorunda kaldı. Daha sonra dışarıdan sınavlara katılarak diplomasını aldı.

1907 yılında Hukuk Mektebi’ne girdi ancak ikinci sınıftayken okulu terk etti. Her şeye muhalif kişiliği nedeniyle okul hayatında sorunlar yaşayan Refik Halit, Maliye Nezareti Devair-i Merkeziye Kalemi’nde işe başladı. Buradaki işini II. Meşrutiyetin ilanından sonra bırakan sanatçı 1908’de Servet-i Fünun’da ve Tercüman-ı Hakikatte yazmaya başladı.

1909 yılında “Son Havadis” adıyla bir gazete çıkardı. Gazete iki hafta süresince 15 sayı çıktıktan sonra kapandı. Bu sıralarda kurulan Fecr-i Ati topluluğuna katıldı.

Muhalif kimliğiyle “İttihatçılar” aleyhinde yazılar yazdı. “Kirpi” takma adıyla yazdığı bu yazılar, daha sonra “Kirpinin Dedikleri” adıyla kitap olarak yayınlandı. Beyoğlu Belediyesinde yedi ay başkâtip olarak çalışan Refik Halit, Mahmut Şevket Paşa’nın katlinden sonra yargılanmaksızın Sinop’a sürüldü. Sinop’ta üç yıl kaldıktan sonra Çorum, Ankara ve Bilecik’te sürgün hayatı yaşamak zorunda kaldı. Bu sürgün yıllarında “Memleket Hikâyeleri” isimli eseri doğdu.

1918’de Ziya Gökalp’ın de çabalarıyla sürgün hayatı sona erdi ve İstanbul’a döndü. Bu esnada Birinci Dünya savaşı yenilgiyle bitmişti. Talat Paşa kabinesi 8 Ekim 1918’de istifa etti, 30 Ekim’de Mondros Mütarekesi imzalandı, böylece savaşın kaybedildiği onaylanmış oldu. 1 Kasım günü İttihat ve Terakki son toplantısını yaparak kendini feshetti ve İttihatçılar yurt dışına kaçtı.  Bunun üzerine Refik Halit, “Efendiler Nereye” adlı makalesini yazdı.

Mütareke yıllarında İstanbul işgal edildi. Damat Ferit Paşa ile dostluğu sayesinde mütarekeden hemen sonra Hürriyet ve İtilaf Fırkası’na katıldı. Anadolu’da Milli Mücadele başladığı yıllarda Robert Kolejinde Türkçe öğretmenliği yapıyor, Vakit, Tasvir-i Efkâr ve Zaman gazetelerinde Damat Ferit Paşa ve hükümetini destekleyen yazılar yazıyordu. Sabah gazetesinin başyazarı oldu. 1919 da Posta ve Telgraf Umum Müdürü oldu. Bir süre sonra görevinden kendi isteğiyle ayrıldı. Milli Mücadeleye katılmak yerine İstanbul’da gününü gün etti.

1922’de “Aydede” mizah dergisini çıkardı. Bu dergide Kurtuluş Savaşını ve Ankara Hükümetini çok sert şekilde eleştirdi. İzmir’in Kuvayı Milliye tarafından ele geçirilmesinden sonra ani bir dönüşle Milli Mücadele’yi destekleyen, göklere çıkaran yazılar yazmaya başladı. Ancak bu çabaları işe yaramadı. İstanbul’un düşman işgalinden kurtarılışının ardından, 1924’te Beyrut’a kaçmak zorunda kaldı. Beyrut, Hatay ve Halep’te 15 yıl sürgün hayatı yaşadı.

Hatay’ın ilhakı sırasında gösterdiği gayretler, Atatürk’e yazdığı şiir ve mektuplar sayesinde affedilerek yurda döndü. Yeniden gazeteciliğe başladı. Daha önce çıkarmış olduğu Aydede dergisini yeniden yayınlamaya başladı. Çeşitli gazetelerde yazıları yayınlandı. 18 Temmuz 1965’te hayata gözlerini yumdu.

Edebi Kişiliği

Eserlerini yazarken hicvettiği kesimleri sert bir dille eleştirdi Muhalif bir kişiliğe sahip olması nedeniyle hem Osmanlı hem de Cumhuriyet dönemlerinde sürgüne gönderildi. Sürgünde geçirdiği dönemleri ve acılarını hikâyelerine yansıtan yazar, sürgündeki günlerin kendisini geliştirdiğini söylemiştir.

Ziya Gökalp’ın etkisiyle, milliyetçi bir çizgide giren yazarın özellikle dilin sadeleşmesi konusunda oldukça yoğun çalışmaları vardır. Türkçeyi çok iyi kullanan yazar, hicivleri ve tasvirleriyle ün yapmıştır.

Refik Halit, “Memleket Hikâyeleri”ni Sinop sürgününde, “Gurbet Hikâyeleri”ni de yurt dışında sürgün olduğu sıralarda yazmıştır. Daha çok hikâyeleriyle tanınan yazar; roman, tiyatro, eleştiri, fıkra, hatıra ve sohbet türlerinde de pek çok eser vermiştir.

Önce Fecr-i Ati sonra Milli Edebiyat topluluğunda yer alan yazar, hikâyelerinin konularını genişletmiş, Anadolu’ya taşımış, Anadolu insanının dünyasını ve sorunlarını işlemiştir.

Hikâye ve romanlarını üstün gözlem yeteneğiyle oluşturmuş, olay ve kişileri en ince ayrıntısına kadar yansıtmıştır. Kişileri yaşadıkları sosyal çevreyle birlikte ele almış, eserlerinde konuşma dilini tüm canlılığıyla kullanmıştır. Mizahi eserlerinde toplumsal eleştiriye geniş yer vermiş; kişileri kurnazlık, çıkarcılık, ikiyüzlülük yönleriyle birlikte işlemiştir.

Eserleri

Öykü
Memleket Hikâyeleri (1919)
Gurbet Hikâyeleri (1940)
Roman
İstanbul’un İçyüzü (1920)
Yezidin Kızı (1939)
Çete (1939)
Sürgün (1941)
Anahtar (1947)
Bu Bizim Hayatımız (1950)
Nilgün (1950 – 1952)
Yeraltında Dünya Var (1953)
Dişi Örümcek (1853)
Bugünün Saraylısı (1954)
2000 Yılının Sevgilisi (1954)
İki Cisimli Kadın (1955)
Kadınlar Tekkesi (1956)
Karlı Dağdaki Ateş (1956)
Dört Yapraklı Yonca (1957)
Sonuncu Kadeh (1965)
Yerini Seven Fidan (1977)
Ekmek Elden Su Gölden (1980)
Ayın On Dördü (1980)
Yüzen Bahçe (1981)
Mizah
Sakın Aldanma İnanma Kanma (1915)
Kirpinin Dedikleri (1918)
Ago Paşanın Hatıratı (1918)
Ay Peşinde (1922)
Tanıdıklarım (1922)
Guguklu Saat (1925)
Anı
Minelbab İlelmihrab (1946)
Bir Ömür Boyunca (1980)
Günce
Bir İçim Su (1931)
Bir Avuç Sarma (1939)
İlk Adım (1941)
Üç Nesil Üç Hayat (1943)
Makyajlı Kadın (1943)
Tanrıya Şikâyet (1944)